23 września 2021

„Nędza historycyzmu” Popper  

Karl Poper i Cyril Höschl autor zdjęcia Arnošt Pasler

„Nędza historycyzmu”Karl Raimund Popper

Strony 2-76

Podstawowa teza książki jest taka, że wiara w historyczne przeznaczenie jest zwykłym przesądem oraz że ani metodami naukowymi ani jakimikolwiek innymi nie sposób przewidywać biegu historii.

ANTYNATURALISTYCZNE DOKTRYNY HISTORYCYZMU

Historycyści twierdzą, że z powodu głębokich różnic między fizyką a socjologią, część metod charakterystycznych dla tej pierwszej nie może być stosowana w naukach społecznych. Prawa fizyki lub prawa przyrody są ich zdaniem ważne zawsze i wszędzie, gdyż światem przyrody rządzi system niezmiennych w czasie i przestrzeni regularności, natomiast prawa życia społecznego, w tym socjologiczne, są zależne od miejsca i czasu, nie są niezmienne mimo istnienia pewnych regularności. Zależą one od historii i różnic kulturowych, uwarunkowanych przez konkretną sytuację historyczną. Tak więc mówiąc o jakiś prawach należy zawsze wskazywać do jakiej epoki historycznej ogranicza się ich ważność. [ekonomiczne prawa feudalizmu]

Wedle historycyzmu, historyczna względność praw społecznych sprawia, że większość metod fizyki nie daje się stosować w socjologii. Typowe argumenty, na których opiera się ten pogląd dotyczą takich kwestii jak uogólnianie, eksperyment, złożoność zjawisk społecznych, kłopoty ze ścisłym prognozowaniem, znaczenie esencjalizmu metodologicznego. Poniżej omówię kolejno te argumenty.

 

  1. Uogólnianie Wg historycystów nauki przyrodnicze jako mające swą podstawę w regularnych prawach przyrody dają uprawnienie do formułowania uogólnień. W socjologii jest zupełnie inaczej, gdyż podobne okoliczności występują w obrębie jednego tylko okresu historycznego, a wraz z jego zmianą – przemijają. Nie daje to możliwości formułowania dalekosiężnych uogólnień (pomijając banały w rodzaju, że ludzie zawsze żyją w grupie).
  2. Eksperyment Historycyści kwestionują możliwość użyteczności i posługiwania się eksperymentem w naukach społecznych. Uważają, że skoro podobne warunki występują tylko w granicach jednego okresu historycznego, wynik każdego eksperymentu miałby tylko ograniczone znaczenie. Ponadto dowodzą, że takie działania podejmowane są w celu osiągnięcia sukcesu politycznego. Nadmieniają także, że eksperymenty same w sobie mogą zmienić stosunki społeczne i nie mogą być powtórzone.
  3. Pojawienie się nowości W świecie opisywanym przez fizykę nie może zajść nic naprawdę istotnie nowego, gdyż nowość w fizyce jest jedynie nowym uporządkowaniem, nową kombinacją. W jawnym tego przeciwieństwie, w życiu społecznym lub biologicznym nowość, twierdzi historycysta, jest czymś zasadniczo odmiennym, nieredukowalnym do innego uporządkowania znanych składników. Toteż każde nowe stadium czy okres historii zasadniczo różni się od poprzedzającego.
  4. ZłożonośćSocjologia jest nauką o wiele bardziej skomplikowaną niż fizyka, więc gdyby nawet istniały jakieś niezmienne prawidłowości socjologiczne podobne do fizycznych, prawdopodobnie nie bylibyśmy w stanie ich odkryć, właśnie za względu na ich złożoność. Historycyści twierdzą, że wobec powyższego niewielki ma sens upieranie się, że jednak istnieją.
  5. Niedokładność przewidywania Historycyzm (Popper również) jest skłonny podkreślać znaczenie przewidywania jako jednego z zadań nauki. Jednak jest to nader trudne zważywszy na złożoność struktury społecznej i komplikacje powodowane wpływem prognoz na przewidywanie. Dlatego też dokładne i szczegółowe prognozy społeczne są niemożliwe.
  6. Obiektywność a wartościowanie Wpływ wypowiedzi uczonego na zjawiska społeczne wiedzie niemal nieuchronnie do tego, że musimy nie tylko uwzględniać prawdziwość tych wypowiedzi, ale i ich oddziaływanie na przyszły bieg wydarzeń. Badacz może ze wszystkich sił zmierzać do poznania prawdy, równocześnie jednak zawsze wywiera określony wpływ na społeczeństwo. Sam fakt, że jego wypowiedzi wywierają taki wpływ niweczy obiektywność sądów.
  7. Holizm Historycyści twierdzą, że socjologia powinna przyjąć holistyczną perspektywę poznawczą [w przeciwieństwie do atomistycznej] Grupy społecznej nie da się zredukować do sumy jednostek wchodzących w jej skład, zupełnie tak jak organizmy żywe, które zawsze działają i funkcjonują jako nieredukowalna jedność.
  8. Rozumienie intuicyjne Ważnym składnikiem antynaturalistycznej wersji historycyzmu jest także pogląd, że należy dążyć do intuicyjnego rozumienia historii różnych grup społecznych. Fizyka korzysta z uogólnień indukcyjnych, podczas gdy socjologia posługiwać się może jedynie wczuwającą wyobraźnią, poprzestać na intuicyjnym rozumieniu zdarzeń niepowtarzalnych oraz roli, jaką odgrywają one w konkretnych sytuacjach stanowiących wynik szczególnej gry przeznaczenia.. Metoda umożliwiająca zrozumienie sensu zjawisk społecznych musi interesów, tendencji i zdecydowanie przekroczyć wyjaśnienia przyczynowe. Jest to szczególnie istotne przy wyjaśnianiu tego co nowe w życiu społecznym, czego się nie da uchwycić ani przyczynowo, ani racjonalnie, ale wyłącznie intuicyjnie.
  9. Metody ilościoweWłasności tworów społecznych takich jak państwa, systemy ekonomiczne lub formy rządów nie dają się wyrazić w terminach ilościowych, tak więc niemożliwe jest również formułowanie praw ilościowych.
    Esencjalizm i nominalizm Cechą wspólna wszystkich historycystów jest skłonność do bronienia w metodologii nauk społecznych esencjalizmu, czyli wiary w istnienie przedmiotów ogólnych przeciwko nominalizmowi. Argumentują to tym, że opis socjologiczny nigdy nie jest tylko opisem w sensie nominalistycznym, nie da się obejść bez pojęcia istoty

NATURALISTYCZNE DOKTRYNY HISTORYZMU

Historycyzm jest doktryną zasadniczo antynaturalistyczną, jednak nie przeciwstawia się on poglądowi, że metody nauk fizykalnych i społecznych posiadają elementy wspólne. Historycyści z reguły akceptują stanowisko, które podziela również sam Popper, że socjologia podobnie jak fizyka chce być dziedziną zarazem teoretyczną (wyjaśniająca i przewidującą zdarzenia posługując się prawami lub teoriami uniwersalnymi) i empiryczną (obserwacja rozstrzyga o przyjęciu bądź odrzuceniu każdej proponowanej teorii)

  1. Porównanie z astronomią. Prognozy długookresowe i szerokozakresowe przepowiednie. Zdaniem historycystów zasadniczym celem socjologii mają być przewidywania na wielką skalę (długookresowe). Chociaż uznają oni niedostatki przewidywań socjologicznych ze względu na ich ścisłość czy szczegółowość, to jednak utrzymują, że ich rozmach i znaczenie mogłyby zrównoważyć te wady. Natomiast przewidywania na mniejszą skalę, krótkookresowe mówią o drugorzędnych cechach życia społecznego, toteż są przez to bezużyteczne. Wg historycystów warto zabiegać tylko o prognozy długookresowe.
  2. Baza obserwacyjna Historycysta widzi socjologię jako dyscyplinę teoretyczno-empiryczną, której empiryczną bazę tworzy wyłącznie kronika faktów historycznych i której celem jest przewidywanie, przede wszystkim szerokozakresowe. Przewidywania te muszą mieć charakter historyczny, gdyż ich sprawdzanie w doświadczeniu, ich potwierdzanie i odrzucanie pozostawić należy przyszłemu biegowi dziejów. Historycysta twierdzi, że socjologia jest historią teoretyczną.
  3. Dynamika społeczna Historycyści (przez analogię do astronomii) często domagali się, by socjologia oparta była na dynamice społecznej, teorii ruchów społecznych zdeterminowanych przez siły społeczne lub historyczne. O dynamice można mówić jak o teorii, która odpowiada na pytanie dlaczego i w jaki sposób coś się dzieje. Tak więc tylko ona może dostarczyć nam rzeczywistych, uniwersalnych praw mechaniki, natura jest bowiem procesem, znajduje się w ciągłym ruchu, Zadaniem socjologii powinna być analiza sił wywołujących zmiany społeczne.
  4. Prawa historyczne Historycyści twierdzą, że jedyne powszechnie obowiązujące prawa społeczne to prawa łączące kolejne okresy, a więc prawa rozwoju historycznego. Tak więc jedynymi rzeczywistymi prawami socjologii są prawa historyczne.
  5. Historyczne proroctwo a inżynieria społeczna Wszystkim historycystom wspólna jest jedna idea, a mianowicie, iż badania socjologiczne mogą odsłaniać przyszłość polityczną i że stać się dzięki temu mogą niezastąpionym narzędziem dalekosiężnego działania politycznego. W nauce można odnaleźć 2 rodzaje przewidywań i odpowiadające im 2 rodzaje praktycznej użyteczności. Są to proroctwa, a więc przepowiednie mówiące o wydarzeniach, którym nie możemy zapobiec, jedynie wykonać unik bądź stawić czoła, i przewidywania techniczne, ponieważ stanowią podstawę inżynierii. Są one konstruktywne, gdyż wskazują jakie działania są nam dostępne, jeżeli chcemy osiągnąć określone wyniki. Typowe nauki experymentalne zdolne są do formułowania przewidywań technicznych, podczas gdy dyscypliny korzystające głównie z obserwacji dostarczają proroctw. Historycyści zgodnie z ich przeświadczeniem o nierealności i bezużyteczności eksperymentów socjologicznych opowiadają się w naukach przeciwko inżynierii a za historycznymi proroctwami przemian społecznych, politycznych i instytucjonalnych
  6. Teoria rozwoju historycznego Według historycystów , socjologowie muszą dążyć do uchwycenia ogólnej idei wielkich trendów, zgodnie z którymi zmieniają się struktury społeczne. Ponadto powinni jednak próbować zrozumieć przyczyny tego procesu, działanie sił odpowiedzialnych za zmiany. Powinni formułować hipotezy o ogólnych trendach leżących u podstaw rozwoju społecznego, aby ludzie dedukując z tych praw proroctwa, przystosować się mogli do nadchodzących zmian.

Historycysta uważa, że każda inżynieria społeczna, bez względu na to w jakim stopniu racjonalna, naukowa i realistyczna pozostać musi utopijnym marzeniem, albowiem nie uwzględnia praw rozwoju historycznego. Rzeczywisty rezultat będzie zawsze bardzo różny od racjonalnych konstrukcji, zawsze będzie wypadkową chwilowego układu zmagających się ze sobą sił. Co więcej, struktura stworzona w wyniku racjonalnego planowania w żadnych okolicznościach nie mogłaby być trwała, ponieważ równowaga sił musi się zmieniać

Interpretowanie a planowanie zmian społecznych

Historyczne proroctwo oraz interpretacja dziejów stać się więc muszą podstawą każdego przemyślanego i realistycznego działania społecznego. Stąd wynika, że interpretacja dziejów powinna być głównym zadaniem myśli historycystycznej. Całe myślenie i działalność historycystów mają na celu interpretację przeszłości w celu przepowiadania przyszłości.

III KRYTYKA DOKTRYN ANTYNATURALISTYCZNYCH

  1. Inżynieria cząstkowa a inżynieria utopijna

Cząstkowa inżynieria społeczna jest podobna do inżynierii fizycznej pod tym względem, że uznaje, iż wybór celów leży poza jej kompetencją. Pod tym względem inżynieria społeczna różni się od historycyzmu, który uważa, że cele działań ludzkich zalezą od sił historycznych, a tym samym włącza je do swego przedmiotu badań.

Zadaniem inżynierii cząstkowej jest projektowanie instytucji i doskonalenie tych, które już istnieją. Podejście charakterystyczne dla inżynierii cząstkowej polega na tym, że nawet gdy inżynier wyznaje jakieś ideały tyczące społeczeństwa „jako całości” nie wierzy w metodę całościowego przekształcenia tegoż. Stara się raczej osiągnąć cel małymi krokami, nieustannie korygując swe posunięcia. Unika podejmowania reform tak złożonych i rozległych, że niemożliwością staje się odróżnienie przyczyn i skutków. W przeciwieństwie do cząstkowej inż. społecznej, inżynieria utopijna zajmuje się tylko zagadnieniami przebudowy całego społeczeństwa wg. określonego planu czy projektu. Dąży do tego by sterować siłami historii kształtującym przyszłość społeczeństwa: hamować jego rozwój albo też przewidywać go i przystosować doń społeczeństwo. Niezbędne może okazać się w całościowej przebudowie społeczeństwa sterowanie czynnikiem ludzkim, który bywa nieprzystosowany do nowego ładu społecznego i należy go dalej organizować. Popper uważa, że podejście to, holistyczne jest nie do pogodzenia z postawą prawdziwie naukową.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *